Πόσοι αγωνία κρύβεται πίσω από αυτή την ερώτηση: “Είναι κληρονομικό; Θα το περάσω στο παιδί μου;”. Η απάντηση δεν είναι ένα απλό “ναι” ή “όχι”. Ο Διαβήτης Τύπου 1 είναι μια πολυπαραγοντική νόσος. Αυτό σημαίνει ότι χρειάζεται ένας συνδυασμός γενετικής προδιάθεσης και περιβαλλοντικών παραγόντων για να εκδηλωθεί. Ακολουθεί μια αναλυτική επισκόπηση βασισμένη στα τελευταία επιστημονικά δεδομένα.

Το Γενετικό Παζλ του Διαβήτη Τύπου 1

Τι είναι η “Γενετική Προδιάθεση”;

Σε αντίθεση με άλλες ασθένειες (όπως η κυστική ίνωση), ο ΣΔ1 δεν κληρονομείται με έναν απλό κανόνα. Δεν υπάρχει ένα μόνο “γονίδιο διαβήτη”. Αντίθετα, υπάρχουν ομάδες γονιδίων που αυξάνουν τον κίνδυνο.

Η πιο σημαντική περιοχή στο DNA μας είναι το σύμπλεγμα HLA (Human Leukocyte Antigen) στο χρωμόσωμα 6. Τα γονίδια αυτά ρυθμίζουν το ανοσοποιητικό σύστημα. Συγκεκριμένες παραλλαγές (όπως τα HLA-DR3 και HLA-DR4) κάνουν το ανοσοποιητικό σύστημα πιο “επιρρεπές” στο να επιτεθεί κατά λάθος στα β-κύτταρα του παγκρέατος που παράγουν ινσουλίνη.

Σημαντική Σημείωση: Το να έχει κάποιος τα γονίδια αυτά δεν σημαίνει ότι θα πάθει διαβήτη.

Η Στατιστική της Κληρονομικότητας

Για να κατανοήσουμε το ρίσκο, πρέπει να κοιτάξουμε τους αριθμούς που προκύπτουν από μεγάλες επιδημιολογικές μελέτες (όπως η μελέτη TEDDY). Για έναν άνθρωπο που δεν έχει κανένα ιστορικό διαβήτη στην οικογένεια, η πιθανότητα να νοσήσει είναι εξαιρετικά μικρή, μόλις 0,4% (δηλαδή περίπου 1 στους 300).

Όταν όμως υπάρχει συγγενής πρώτου βαθμού, τα ποσοστά αλλάζουν, και εδώ κρύβεται μια ενδιαφέρουσα γενετική ανισορροπία. Εάν η μητέρα έχει Διαβήτη Τύπου 1, ο κίνδυνος για το παιδί κυμαίνεται από 1,3% έως 4%. Αντίθετα, αν ο πατέρας έχει διαβήτη, το ποσοστό αυτό σχεδόν διπλασιάζεται, φτάνοντας το 6% με 9%. Η επιστήμη δεν έχει ακόμη εξηγήσει πλήρως γιατί οι πατέρες μεταβιβάζουν τη προδιάθεση πιο “επιθετικά” από τις μητέρες, αλλά είναι ένα στατιστικό δεδομένο που επιβεβαιώνεται διαχρονικά.

Στην περίπτωση που και οι δύο γονείς έχουν Διαβήτη Τύπου 1, ο κίνδυνος παύει να είναι αμελητέος και ανεβαίνει στο 25% με 30%. Ωστόσο, το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο για τη φύση της νόσου έρχεται από τη μελέτη των διδύμων. Σε μονοζυγωτικούς διδύμους, που μοιράζονται ακριβώς το ίδιο DNA, αν ο ένας εμφανίσει διαβήτη, ο άλλος έχει πιθανότητα περίπου 50% (30-70% κατά περίπτωση) να νοσήσει.

Αυτό το “50%” είναι το κλειδί. Αν ο διαβήτης ήταν αμιγώς κληρονομικός (όπως το χρώμα των ματιών), το ποσοστό θα ήταν 100%. Το γεγονός ότι το μισό ποσοστό μένει “ανεξήγητο” από τα γονίδια, μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι το περιβάλλον παίζει ίσο, αν όχι μεγαλύτερο ρόλο. Άλλωστε, στατιστικά, το 85-90% των νέων διαγνώσεων αφορά παιδιά χωρίς κανένα οικογενειακό ιστορικό.

Σημειώσεις: Ο κίνδυνος είναι μικρότερος αν η μητέρα με ΣΔ1 γέννησε άνω των 25 ετών.

 

Οι Περιβαλλοντικοί Παράγοντες

Εφόσον τα γονίδια δεν λένε όλη την ιστορία, τι είναι αυτό που ενεργοποιεί την αυτοάνοση επίθεση; Η επιστημονική κοινότητα εστιάζει στις εξής υποθέσεις:

1. Ιογενείς Λοιμώξεις

Η πιο ισχυρή υπόθεση αφορά τους εντεροϊούς (ιδίως τους ιούς Coxsackie B). Έρευνες δείχνουν ότι μια λοίμωξη από αυτούς τους ιούς μπορεί να προκαλέσει βλάβη στο πάγκρεας ή να “μπερδέψει” το ανοσοποιητικό σύστημα ώστε να επιτεθεί στα κύτταρα που παράγουν ινσουλίνη (μοριακή μίμηση).

Κίνδυνος Αυτοανοσίας: OR 3,7 (σχεδόν τετραπλάσιος κίνδυνος εμφάνισης αντισωμάτων).

Κίνδυνος Κλινικής Νόσου: OR 9,8 (σχεδόν δεκαπλάσιος κίνδυνος διάγνωσης).

Πηγή: Μέτα-ανάλυση στο The BMJ.

2. Η Υπόθεση της Υγιεινής

Στις δυτικές κοινωνίες, ζούμε σε πολύ αποστειρωμένα περιβάλλοντα. Η θεωρία υποστηρίζει ότι επειδή το ανοσοποιητικό σύστημα των παιδιών δεν εκτίθεται σε αρκετά μικρόβια νωρίς στη ζωή, δεν “εκπαιδεύεται” σωστά και στρέφεται εναντίον του εαυτού του.

3. Γεωγραφία και Βιταμίνη D

Υπάρχει μια σαφής διαφορά Βορρά-Νότου. Χώρες μακριά από τον ισημερινό (π.χ. Φινλανδία, Σουηδία) έχουν τα υψηλότερα ποσοστά ΣΔ1 στον κόσμο, ενώ χώρες κοντά στον ισημερινό έχουν χαμηλά. Αυτό συνδέεται με την έκθεση στον ήλιο και τα επίπεδα της Βιταμίνης D, η οποία παίζει ρυθμιστικό ρόλο στο ανοσοποιητικό.

Συμπληρώματα στην πρώιμη παιδική ηλικία: OR 0,71.

Ερμηνεία: Η χορήγηση βιταμίνης D στα βρέφη σχετίζεται με μείωση του κινδύνου κατά ~30%.

Πηγή: Μετα-ανάλυση δημοσιευμένη στο Nutrients.

4. Διατροφικοί Παράγοντες (Βρεφική ηλικία)

Υπάρχουν ενδείξεις (αν και λιγότερο ισχυρές από τις ιώσεις) ότι η πολύ πρώιμη εισαγωγή αγελαδινού γάλακτος ή γλουτένης (δημητριακά) στη διατροφή ενός βρέφους με γενετική προδιάθεση, μπορεί να πυροδοτήσει τη διαδικασία.

Πρώιμη Εισαγωγή Γλουτένης (< 3 μηνών): HR 4,0. Τετραπλάσιος κίνδυνος εμφάνισης αυτοαντισωμάτων.

Θηλασμός: Η μελέτη TEDDY έδειξε HR ~1,03-1,07. Αυτό σημαίνει ότι ο θηλασμός, παρότι πολύτιμος για άλλους λόγους, δεν φάνηκε να μειώνει στατιστικά σημαντικά τον κίνδυνο εμφάνισης αντισωμάτων ΣΔ1, ανατρέποντας παλαιότερες πεποιθήσεις.

5. Ρυθμός Ανάπτυξης (Μελέτη TEDDY)

Αύξηση Βάρους: Κάθε 1 κιλό/έτος επιπλέον αύξησης βάρους στη βρεφική ηλικία αυξάνει τον κίνδυνο αυτοανοσίας κατά 9% (HR 1,09). Η ταχεία ανάπτυξη φαίνεται να “στρεσάρει” τα ινσουλινοπαραγωγά κύτταρα.

Συμπεράσματα: Τι πρέπει να θυμάστε

Ο Διαβήτης Τύπου 1 δεν είναι μια κλασική κληρονομική ασθένεια. Κληρονομείται η τάση, όχι η ίδια η νόσος.

Αν είστε γονιός με Διαβήτη Τύπου 1:

1. 1. Οι πιθανότητες είναι με το μέρος σας. Το παιδί σας έχει πάνω από 90% πιθανότητα να μην αναπτύξει ποτέ διαβήτη.
   2. Δεν φταίτε εσείς. Δεν προκαλέσατε τον διαβήτη με κάτι που φάγατε ή κάνατε. Είναι μια πολύπλοκη βιολογική ατυχία.
   3. Η επιστήμη προχωράει. Πλέον υπάρχουν εξετάσεις (ανιχνευτικά αυτοαντισώματα) που μπορούν να προβλέψουν τον κίνδυνο χρόνια πριν την εκδήλωση, και νέες θεραπείες που καθυστερούν την εμφάνιση της νόσου.

1.  

1.  

 

Βιβλιογραφία

American Diabetes Association (ADA): Genetics of Diabetes.

National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK): Diabetes Overview & Causes.

The TEDDY Study (The Environmental Determinants of Diabetes in the Young): Πολυετής διεθνής έρευνα για τα αίτια του ΣΔ1.

JDRF (Juvenile Diabetes Research Foundation): T1D Facts and Figures.

Diabetologia (Journal of the EASD): Μελέτες σχετικά με τη συσχέτιση εντεροϊών και ΣΔ1.

Yeung, W. C., et al. (2011). “Enterovirus infection and type 1 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis of observational molecular studies”. The BMJ.

Ziegler, A. G., et al. (The BABYDIAB-BABYDIET Study). “Early infant feeding and risk of islet autoimmunity and type 1 diabetes”. JAMA.

Zipitis, C. S., & Akobeng, A. K. (2008). “Vitamin D supplementation in early childhood and risk of type 1 diabetes: a systematic review and meta-analysis”. Nutrients / Archives of Disease in Childhood.